انتخاب بین MSc و MBA بیشتر از آنکه به «معتبرتر بودن» یک مدرک مربوط باشد، به هدف شما از تحصیل بستگی دارد. در واقع، برای درک تفاوت MSc و MBA باید ببینید از ادامه تحصیل چه هدفی دارید. اگر می‌خواهید در یک حوزه مشخص مثل مالی، تحلیل داده یا بازاریابی تخصص عمیق‌تری پیدا کنید، MSc می‌تواند مسیر متفاوتی نسبت به MBA داشته باشد. در مقابل، MBA معمولاً دید گسترده‌تری از مدیریت، استراتژی، مالی، رهبری و تصمیم‌گیری در اختیار دانشجو می‌گذارد و بیشتر برای افرادی طراحی شده که تجربه کاری دارند.
GMAC نیز MBA را عمدتاً یک مدرک مدیریتی عمومی برای افراد باتجربه‌تر و بسیاری از مسترهای کسب‌وکار را دوره‌هایی تخصصی‌تر معرفی می‌کند. بنابراین برای بررسی تفاوت MSc و MBA نباید فقط نام مدرک یا میزان شهرت آن را مقایسه کرد. سابقه کاری، محتوای دوره، اعتبار دانشگاه، هدف شغلی و حتی کشور مقصد می‌توانند نتیجه این مقایسه را تغییر دهند. در ادامه، این تفاوت‌ها را مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم تا انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.
تفاوت MSc و MBA دقیقاً چیست و هرکدام برای چه مسیری طراحی شده‌اند؟
اگر بخواهیم تفاوت MSc و MBA را خیلی ساده بیان کنیم، MSc معمولاً برای کسب دانش تخصصی در یک حوزه مشخص طراحی می‌شود، در حالی که MBA دید گسترده‌تری نسبت به مدیریت و کسب‌وکار دارد. البته عنوان MSc به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که یک دوره دقیقاً چه محتوایی دارد؛ مثلاً MSc Finance، MSc Marketing و MSc Business Analytics مسیرهای متفاوتی دارند.
بر اساس توضیح GMAC در سال ۲۰۲۶، MBA یک مدرک مدیریتی عمومی‌تر است که موضوعاتی مانند استراتژی، مالی، تحلیل داده، رهبری و اخلاق کسب‌وکار را پوشش می‌دهد. در مقابل، بسیاری از مسترهای تخصصی کسب‌وکار روی یک مسیر شغلی مشخص تمرکز می‌کنند.
| معیار | MSc | MBA |
| تمرکز اصلی | تخصص در یک حوزه | مدیریت و دانش گسترده کسب‌وکار |
| مخاطب رایج | دانشجویان و افراد ابتدای مسیر شغلی | افراد دارای سابقه کاری |
| ساختار | تخصصی‌تر | عمومی‌تر و مدیریتی‌تر |
| هدف رایج | ورود به یک حوزه تخصصی | توسعه مسیر مدیریتی یا تغییر مسیر شغلی |
بنابراین هنگام بررسی گزینه‌هایی مانند مؤسسه سفیران علم و دانش رهام، بهتر است فقط نام مدرک را مقایسه نکنید. محتوای دروس، شرایط پذیرش، سابقه کاری موردنیاز و مسیر شغلی برنامه را هم بررسی کنید. در واقع، سؤال درست این نیست که «MSc بهتر است یا MBA؟»؛ سؤال این است که کدام برنامه با مرحله فعلی مسیر شما هماهنگ است.
MSc یا MBA؛ کدام دوره برای افراد بدون سابقه کاری مناسب‌تر است؟
برای فردی که هنوز سابقه کاری قابل‌توجهی ندارد، بسیاری از برنامه‌های MSc کسب‌وکار می‌توانند گزینه قابل بررسی‌تری باشند؛ اما این موضوع یک قانون قطعی نیست. در واقع، یکی از نکات مهم در بررسی تفاوت MSc و MBA همین تفاوت در شرایط پذیرش و سابقه کاری موردنیاز است. شرایط پذیرش هر دانشگاه و هر رشته را باید جداگانه بررسی کرد.
GMAC در گزارش‌ها و راهنماهای خود توضیح می‌دهد که بسیاری از مسترهای کسب‌وکار برای دانشجویان جوان‌تر و افراد بدون سابقه کاری یا با سابقه محدود طراحی شده‌اند. در مقابل، MBAها معمولاً مخاطبان باتجربه‌تری دارند. در راهنمای ۲۰۲۶ این مؤسسه، MBA معمولاً برای افراد دارای حدود پنج سال یا بیشتر سابقه کاری معرفی شده است؛ البته شرایط برنامه‌ها با یکدیگر فرق دارد.
برای تصمیم‌گیری، این موارد را بررسی کنید:
- آیا دانشگاه برای MBA حداقل سابقه کاری تعیین کرده است؟
- آیا MSc موردنظر به سابقه کار مرتبط نیاز دارد؟
- آیا دوره کارآموزی یا پروژه صنعتی دارد؟
- فارغ‌التحصیلان آن معمولاً وارد چه مشاغلی می‌شوند؟
- آیا محتوای دوره با رشته کارشناسی شما همخوانی دارد؟
برای کسی که تازه از دانشگاه فارغ‌التحصیل شده، انتخاب MSc تخصصی می‌تواند راهی برای ساختن مهارت حرفه‌ای و ورود به بازار کار باشد. GMAC نیز در بررسی خود از مسترهای کسب‌وکار، سهم قابل‌توجهی از متقاضیان بدون سابقه حرفه‌ای را گزارش کرده است.
اگر هدف شما مهاجرت تحصیلی به ترکیه است، همین تفاوت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون باید شرایط پذیرش هر دانشگاه و برنامه را جداگانه بررسی کنید، نه اینکه صرفاً بر اساس عنوان MSc یا MBA تصمیم بگیرید.
تفاوت MSc و MBA از نظر محتوای درسی؛ تخصص عمیق مهم‌تر است یا دانش گسترده مدیریتی؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های تفاوت MSc و MBA به نوع دانشی مربوط می‌شود که در طول دوره دریافت می‌کنید. در MSc تخصصی، معمولاً بخش بیشتری از برنامه روی یک حوزه مشخص متمرکز است. برای مثال، دانشجوی MSc Finance با مباحث تخصصی مالی و دانشجوی MSc Business Analytics با تحلیل داده و روش‌های کمی سروکار بیشتری دارد.
در مقابل، MBA معمولاً تصویر بزرگ‌تری از کسب‌وکار ارائه می‌دهد. طبق توضیح GMAC، موضوعاتی مانند بازاریابی، عملیات، مالی، استراتژی و رهبری در برنامه MBA کنار هم قرار می‌گیرند.
به همین دلیل، تفاوت محتوایی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:
| اگر این هدف را دارید | مسیر قابل بررسی |
| کسب تخصص فنی در یک حوزه | MSc تخصصی |
| شناخت بخش‌های مختلف کسب‌وکار | MBA |
| ورود به یک شغل تخصصی | MSc |
| تقویت مهارت‌های مدیریتی | MBA |
| تغییر یا گسترش مسیر شغلی | بسته به سابقه و هدف، هر دو |
البته MBA هم می‌تواند گرایش یا دروس انتخابی تخصصی داشته باشد. از طرف دیگر، بعضی MScها نیز آموزش‌های مدیریتی ارائه می‌کنند. بنابراین برای مهاجرت تحصیلی به انگلیس بهتر است سرفصل دروس را خط‌به‌خط بررسی کنید. عنوان دوره به‌تنهایی تصویر کاملی از محتوای آموزشی نمی‌دهد.
MSc یا MBA؛ کدام مدرک فرصت‌های شغلی متفاوت‌تری ایجاد می‌کند؟
فرصت شغلی بعد از فارغ‌التحصیلی فقط به نام مدرک بستگی ندارد. رشته انتخابی، سابقه کاری، مهارت‌های عملی، دانشگاه و بازار کار کشور مقصد هم نقش دارند. با این حال، تفاوت MSc و MBA از نظر مسیر شغلی قابل توجه است. بر اساس گزارش GMAC، دانشجویان MBA معمولاً بیشتر به پیشرفت در مسیر مدیریت و رهبری توجه دارند، در حالی که دانشجویان مسترهای کسب‌وکار بیشتر به ساخت مهارت‌های پایه یا تخصصی برای مراحل ابتدایی مسیر شغلی فکر می‌کنند.
همچنین در Corporate Recruiters Survey سال ۲۰۲۵، ۹۹ درصد کارفرمایان بررسی‌شده در مناطق مختلف جهان نسبت به آموزش تحصیلات تکمیلی کسب‌وکار اعتماد خود را اعلام کرده‌اند؛ این گزارش مهارت‌هایی مانند ارتباطات، تفکر استراتژیک و توانایی حل مسئله را از نقاط مورد توجه کارفرمایان می‌داند.
در عمل، مسیرها می‌توانند متفاوت باشند:
- MSc Finance: مشاغل تخصصی مالی و تحلیلی
- MSc Business Analytics: تحلیل داده و نقش‌های تحلیلی کسب‌وکار
- MSc Marketing: بازاریابی و تحلیل بازار
- MBA: مدیریت، مشاوره، استراتژی و برخی مسیرهای رهبری
این تقسیم‌بندی مطلق نیست و بین دانشگاه‌ها و بازارهای کاری تفاوت وجود دارد. اگر برای مهاجرت تحصیلی به مالزی برنامه‌ریزی می‌کنید، بهتر است علاوه بر عنوان مدرک، نتایج شغلی فارغ‌التحصیلان همان برنامه و شرایط استخدام در حوزه موردنظر را نیز بررسی کنید.
آیا MBA از MSc معتبرتر است؟ اعتبار مدرک به چه عواملی بستگی دارد؟
معتبرتر بودن MBA نسبت به MSc یک حکم کلی و قابل تعمیم نیست. اعتبار یک مدرک بیشتر به دانشگاه، کیفیت برنامه، اعتبارسنجی، محتوای دوره و تناسب آن با مسیر شغلی شما بستگی دارد. AACSB در استانداردهای جهانی ۲۰۲۶ نیز میان برنامه‌های تخصصی و عمومی کسب‌وکار تفاوت می‌گذارد و برای هرکدام اهداف آموزشی مشخصی در نظر می‌گیرد.
برای مثال، برنامه‌های مستر تخصصی باید دانش عمیق‌تری در یک حوزه و آمادگی برای شغل تخصصی یا ادامه تحصیل ایجاد کنند، در حالی که برنامه‌های عمومی کسب‌وکار بر مدیریت، تفکر استراتژیک و تصمیم‌گیری تمرکز دارند. بنابراین هنگام بررسی تفاوت MSc و MBA، بهتر است این موارد را کنار هم قرار دهید:
| معیار | چیزی که باید بررسی شود |
| دانشگاه | رتبه، اعتبار و سابقه آموزشی |
| برنامه | سرفصل‌ها و کیفیت آموزش |
| اعتبارسنجی | AACSB، EQUIS یا AMBA در صورت وجود |
| هدف دوره | تخصصی یا مدیریتی |
| نتیجه شغلی | مسیر فارغ‌التحصیلان |
در نتیجه، یک MSc از دانشگاه معتبر و برنامه تخصصی قوی می‌تواند برای یک مسیر مشخص ارزش بیشتری داشته باشد؛ همان‌طور که MBA یک مدرسه کسب‌وکار معتبر می‌تواند برای مسیر مدیریتی گزینه مناسب‌تری باشد. در بررسی تفاوت MSc و MBA باید عواملی مانند اعتبار دانشگاه، محتوای دوره و هدف شغلی را هم در نظر گرفت. عنوان مدرک به‌تنهایی معیار کافی نیست.
MSc یا MBA؛ کدام‌یک برای مهاجرت تحصیلی و ادامه مسیر دانشگاهی انتخاب مناسب‌تری است؟
برای مهاجرت تحصیلی، نمی‌توان گفت MSc یا MBA به‌طور مطلق انتخاب مناسب‌تری است. ابتدا باید مشخص کنید هدف شما ورود به بازار کار، تغییر مسیر حرفه‌ای یا ادامه تحصیل و پژوهش است. در بررسی تفاوت MSc و MBA، این هدف می‌تواند نقش مهمی در انتخاب دوره داشته باشد. اگر قصد ادامه تحصیل در یک حوزه تخصصی را دارید، MSc مرتبط می‌تواند ارتباط مستقیم‌تری با زمینه علمی موردنظر شما داشته باشد.
AACSB نیز برای برنامه‌های مستر تخصصی، آمادگی برای شغل تخصصی یا ادامه تحصیل را یکی از اهداف اصلی تعریف می‌کند. MBA بیشتر بر مدیریت و ترکیب حوزه‌های مختلف کسب‌وکار تمرکز دارد. بنابراین برای فردی که سابقه کاری دارد و می‌خواهد مسیر مدیریتی خود را توسعه دهد، ساختار MBA می‌تواند با هدف او هماهنگ‌تر باشد. GMAC در راهنمای ۲۰۲۶ نیز MBA را برنامه‌ای عمومی‌تر و عمدتاً مناسب افراد باتجربه‌تر معرفی می‌کند، در حالی که بسیاری از مسترهای تخصصی برای افراد جوان‌تر طراحی شده‌اند.
برای انتخاب دانشگاه مقصد، این موارد را بررسی کنید:
- شرایط پذیرش و سابقه کاری
- امکان دریافت ویزای تحصیلی
- محتوای دروس
- امکان ادامه تحصیل در مقطع دکتری
- فرصت‌های شغلی پس از فارغ‌التحصیلی
- قوانین اقامت پس از تحصیل
برای نمونه، در بریتانیا نوع مدرک به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و شرایط ویزای Graduate به واجد شرایط بودن دوره، دانشگاه و سایر الزامات رسمی بستگی دارد. پس در بررسی تفاوت MSc و MBA برای مهاجرت، کشور مقصد و هدف نهایی شما باید هم‌زمان با نوع مدرک بررسی شوند.
هزینه و بازگشت سرمایه MSc و MBA چه تفاوتی دارد؟ فقط شهریه را مقایسه نکنید
وقتی درباره هزینه MSc و MBA صحبت می‌کنیم، مقایسه شهریه به‌تنهایی تصویر درستی نمی‌دهد. برای بررسی تفاوت MSc و MBA از نظر مالی، باید هزینه واقعی تحصیل را در نظر بگیرید. این هزینه فقط شهریه نیست و مواردی مانند هزینه زندگی، بیمه، رفت‌وآمد، هزینه فرصت و درآمدی را هم شامل می‌شود که ممکن است در دوره تحصیل از دست بدهید. این موضوع در MBA اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون بسیاری از متقاضیان این دوره چند سال سابقه کار دارند و ممکن است برای تحصیل تمام‌وقت از شغل خود فاصله بگیرند.
GMAC در گزارش ۲۰۲۶ خود، بازگشت سرمایه آموزش مدیریت را فقط با افزایش حقوق نمی‌سنجد و عواملی مانند توسعه مهارت، پیشرفت شغلی و فرصت‌های حرفه‌ای را هم بررسی می‌کند.
برای مقایسه بهتر، یک محاسبه ساده انجام دهید:
| عامل | سؤال مهم |
| شهریه | مجموع هزینه کل دوره چقدر است؟ |
| زندگی | هزینه ماهانه کشور مقصد چقدر می‌شود؟ |
| درآمد ازدست‌رفته | در صورت ترک کار چه مبلغی از دست می‌رود؟ |
| حقوق پس از تحصیل | میانگین حقوق مشاغل مرتبط چقدر است؟ |
| زمان بازگشت سرمایه | چند سال طول می‌کشد هزینه جبران شود؟ |
داده‌های GMAC در سال ۲۰۲۵ نیز نشان دادند که در آمریکا، حقوق شروع به کار پیش‌بینی‌شده برای MBAها از سایر انواع مدارک مورد بررسی بالاتر بود؛ اما خود GMAC تأکید می‌کند که MBAها معمولاً تجربه کاری بیشتری هم دارند. بنابراین نمی‌توان اختلاف حقوق را فقط به خود مدرک نسبت داد.
در نتیجه، در بررسی تفاوت MSc و MBA باید هزینه را در کنار سابقه کاری، هدف شغلی و درآمد احتمالی بعد از فارغ‌التحصیلی سنجید.
MSc یا MBA برای تغییر شغل؛ کدام مسیر با هدف حرفه‌ای شما هماهنگ‌تر است؟
اگر هدف اصلی شما تغییر شغل است، اولین سؤال این نیست که MSc بهتر است یا MBA. ابتدا باید مشخص کنید می‌خواهید وارد چه حوزه‌ای شوید و چه مهارتی برای ورود به آن حوزه ندارید. در واقع، بررسی تفاوت MSc و MBA زمانی معنا پیدا می‌کند که مسیر شغلی موردنظر خود را مشخص کرده باشید. اگر مسیر جدید کاملاً تخصصی باشد، یک MSc مرتبط می‌تواند آموزش مشخص‌تری ارائه کند و مهارت‌های موردنیاز آن حوزه را هدفمندتر پوشش دهد.
برای مثال، فردی که می‌خواهد وارد تحلیل داده شود، باید محتوای دوره‌های Business Analytics را با MBA مقایسه کند، نه اینکه صرفاً نام دو مدرک را کنار هم بگذارد. در مقابل، MBA معمولاً طیف وسیع‌تری از موضوعات کسب‌وکار را پوشش می‌دهد. GMAC در راهنمای ۲۰۲۶، MBA را دارای برنامه درسی عمومی شامل استراتژی، تحلیل داده، مالی، رهبری و اخلاق کسب‌وکار معرفی می‌کند.
برای تصمیم‌گیری درباره تغییر مسیر، این جدول می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد:
| هدف تغییر شغل | گزینه‌ای که باید دقیق‌تر بررسی شود |
| ورود به یک تخصص مشخص | MSc مرتبط |
| ورود به مدیریت | MBA |
| تقویت دانش فنی | MSc تخصصی |
| توسعه مهارت مدیریتی | MBA |
| تغییر کامل حوزه کاری | هر دو، بر اساس فاصله مهارتی |
گزارش Corporate Recruiters Survey 2026 نیز نشان می‌دهد کارفرمایان در کنار مهارت‌های ارتباطی و سازگاری، اهمیت مهارت‌های فناوری، هوش مصنوعی و تحلیل داده را بیشتر از گذشته ارزیابی کرده‌اند.
بنابراین در بررسی تفاوت MSc و MBA برای تغییر شغل، برنامه‌ای را انتخاب کنید که دقیقاً شکاف مهارتی بین وضعیت فعلی و شغل هدف شما را پوشش دهد.
قبل از انتخاب MSc یا MBA چه چیزهایی را درباره دانشگاه، اعتبار دوره و آینده شغلی بررسی کنیم؟
انتخاب نهایی را بهتر است با مقایسه چند برنامه مشخص انجام دهید، نه فقط با مقایسه عنوان MSc و MBA. برای بررسی تفاوت MSc و MBA باید به جزئیات هر برنامه توجه کنید. ممکن است دو برنامه با نام مشابه، از نظر محتوای درسی، اعتبار دانشگاه، ارتباط با صنعت و نتایج شغلی تفاوت زیادی داشته باشند.
پیش از ارسال درخواست، این چک‌لیست را بررسی کنید:
- اعتبار دانشگاه: وضعیت دانشگاه و مدرسه کسب‌وکار را در منابع رسمی بررسی کنید.
- اعتبارسنجی: در صورت وجود، اعتباربخشی‌هایی مانند AACSB، EQUIS یا AMBA را بررسی کنید.
- سرفصل‌ها: ببینید چه درس‌هایی واقعاً ارائه می‌شود و چه میزان انتخابی است.
- شرایط پذیرش: سابقه کاری، مدرک زبان، آزمون‌های احتمالی و پیش‌نیازها را بخوانید.
- نتایج شغلی: گزارش رسمی اشتغال و حقوق فارغ‌التحصیلان را بررسی کنید.
- ارتباط با صنعت: کارآموزی، پروژه‌های واقعی و ارتباط دانشگاه با شرکت‌ها را بسنجید.
- هزینه نهایی: شهریه را همراه با هزینه زندگی و هزینه فرصت محاسبه کنید.
AACSB در استانداردهای ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که برنامه‌های تحصیلات تکمیلی باید تجربه‌های یادگیری سطح بالاتر و متناسب با اهداف برنامه داشته باشند. از طرف دیگر، گزارش GMAC در سال ۲۰۲۶ بر تغییر نیازهای بازار کار و افزایش اهمیت مهارت‌های فناوری، هوش مصنوعی و تحلیل داده تأکید دارد.
در نهایت، برای فهم واقعی تفاوت MSc و MBA، باید یک برنامه مشخص را با برنامه مشخص دیگری مقایسه کنید. عنوان مدرک فقط نقطه شروع است.
حرف نهایی: MSc یا MBA، کدام انتخاب با مسیر شما هماهنگ‌تر است؟
پاسخ نهایی را باید در هدف خودتان پیدا کنید، نه در نام مدرک. تفاوت MSc و MBA فقط به عنوان مدرک یا تعداد واحدهای درسی محدود نمی‌شود. MScهای تخصصی معمولاً روی یک حوزه مشخص تمرکز دارند و می‌توانند برای فردی که می‌خواهد مهارت مشخصی کسب کند یا وارد یک مسیر تخصصی شود، کاربرد بیشتری داشته باشند.
AACSB نیز در استانداردهای ۲۰۲۶، برای مسترهای تخصصی بر دانش عمیق در یک حوزه و آمادگی برای ورود به شغل تخصصی یا ادامه تحصیل تأکید کرده است. در مقابل، MBA معمولاً رویکرد گسترده‌تری دارد. مباحثی مانند استراتژی، رهبری، تحلیل داده و مدیریت در این دوره‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. GMAC نیز MBA را عمدتاً برای افراد باتجربه‌تر و مسترهای تخصصی را بیشتر برای مسیرهای شغلی مشخص معرفی می‌کند.
پس اگر هدفتان تخصص در یک حوزه مشخص است، ساختار MSc را دقیق‌تر بررسی کنید. اگر به دنبال توسعه مهارت‌های مدیریتی و حرکت در مسیر مدیریت هستید، برنامه‌های MBA را مقایسه کنید. در واقع، برای درک تفاوت MSc و MBA باید ببینید هر برنامه تا چه اندازه با هدف تحصیلی و شغلی شما هماهنگ است.
در هر دو حالت، اعتبار دانشگاه و خود برنامه اهمیت زیادی دارد. AACSB نیز اعتباربخشی را یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی کیفیت مدارس کسب‌وکار می‌داند. در نهایت، قبل از تصمیم‌گیری، سابقه کاری، محتوای دروس، هزینه، فرصت‌های شغلی و شرایط پذیرش هر برنامه را کنار هم قرار دهید.
سوالات متداول
۱. آیا MBA از MSc معتبرتر است؟
خیر، نمی‌توان چنین حکم کلی داد. اعتبار به دانشگاه، برنامه، اعتبارسنجی، محتوای دوره و هدف شغلی بستگی دارد.
۲. MSc برای چه کسانی مناسب‌تر است؟
معمولاً برای افرادی که می‌خواهند در یک حوزه مشخص دانش و مهارت تخصصی کسب کنند. البته شرایط هر برنامه متفاوت است.
۳. آیا برای MBA حتماً باید سابقه کاری داشته باشیم؟
همه MBAها شرایط یکسانی ندارند، اما بسیاری از برنامه‌های MBA برای افراد دارای سابقه کاری طراحی شده‌اند. GMAC در راهنمای ۲۰۲۶ به حدود پنج سال سابقه کاری به‌عنوان سابقه رایج در بسیاری از MBAها اشاره می‌کند.
۴. برای تغییر رشته MSc بهتر است یا MBA؟
اگر تغییر شما به یک تخصص مشخص مربوط است، MSc مرتبط می‌تواند مسیر تخصصی‌تری ایجاد کند. اگر هدف حرکت به سمت مدیریت و کسب‌وکار باشد، MBA گزینه‌ای است که باید بررسی شود.
۵. آیا MBA درآمد بیشتری از MSc دارد؟
داده‌های GMAC در آمریکا حقوق شروع بالاتری را برای MBAها در مقایسه با برخی مدارک کسب‌وکار نشان می‌دهند، اما این تفاوت را نمی‌توان فقط به نوع مدرک نسبت داد؛ تجربه کاری و نوع شغل نیز مؤثرند.
۶. برای ادامه تحصیل تا دکتری، MSc بهتر است یا MBA؟
اگر هدف شما مسیر پژوهشی تخصصی باشد، باید محتوای پژوهشی و ارتباط برنامه با حوزه دکتری آینده را بررسی کنید. MSc تخصصی ممکن است ارتباط مستقیم‌تری داشته باشد، اما شرایط دانشگاه مقصد تعیین‌کننده است.
